Niniejsza praca jest prezentacją tańców szkockich uwzględniającą ich historyczny rozwój, nieuniknione przemiany, jakie miały miejsce ze względu na kontekst społeczno-polityczny w Europie od XVI-go wieku do chwili obecnej.
Ze względu na bogactwo tematu oraz ograniczoną objętość niniejszej pracy, jako jej autorka zaznaczam, że nie mam ambicji stworzenia wyczerpującej historii i prezentacji tańców szkockich, a tylko pragnę przedstawić to interesujące zagadnienie opierając się na fachowej literaturze napisanej przez Szkotów dla Szkotów, głównie dla tancerzy oraz instruktorów tańca.
Ze względu na pochodzenie tańców i brak polskiego nazewnictwa będę posługiwać się pojęciami w języku angielskim, w takiej wersji, w jakiej są one używane przez międzynarodowe organizacje skupiające tancerzy i instruktorów tańców szkockich, podając oczywiście tłumaczenie polskie. Ze względu jednak na fakt, iż w bardzo wielu przypadkach pojęcia te w rzeczywistości polskiej są znane jedynie nielicznej grupie osób zajmującej się kulturą szkocką, będą to moje własne przekłady. Aby wykazać jak niewielka jest wiedza o tym, czym są tańce szkockie przytoczę tylko przykład pojęcia „tańce celtyckie”, które od lat przyjęło się w Polsce i funkcjonuje doskonale, choć de facto nic nie oznacza. Polskie pojęcie „tańce celtyckie’ obejmuje tańce szkockie (wszystkie rodzaje), irlandzkie (również wszystkie rodzaje) oraz bretońskie, choć nie mają one ze sobą nic wspólnego - w każdym razie nie więcej niż gawot i mazur.

Podstawowe pojęcia

Pojęcie tańce szkockie obejmuje kilka rodzajów tańców wywodzących się ze Szkocji, a także z innych regionów świata, gdzie osiedlili się Szkoci i pielęgnowali swoje tradycje taneczne. Wspomniane rodzaje obejmują najogólniej rzecz ujmując trzy rodzaje tańców:

  • tańce tzw. Country dances czyli tradycyjne tańce dworskie (nie mają one nic wspólnego z amerykańską muzyką country)
  • tańce ceilidh - pod wieloma względami bardzo podobne do tańców country lecz od nich nowsze, gdyż większość z nich wywodzi się z końca XIX lub XX wieku i nadal są „tworzone”
  • tańce highland, czyli góralskie, tradycyjne tańce solowo-popisowe.

Wszystkie te rodzaje tańców zostaną szerzej opisane w dalszej części pracy. Aby zobrazować taniec szkocki tańczony czy to na sali balowej czy na mniej eleganckiej zabawie, należy wyobrazić sobie tancerzy parami ustawionych bądź w dwu liniach - panie po jednej stronie, panowie po drugiej, bądź partnerów stojących obok siebie po bokach kwadratu, tak jak w mazurowym carreau. Takie ustawienie tancerzy tradycyjnie określa się jako set. Najczęściej w tańcach dworskich set obejmuje cztery pary, w tańcach ceilidh zdarza się, że jest to pięć par lub nawet dowolna ich ilość (tzw. Longway set). Formacja ta wywodzi się z tańców dworskich i wraz z kontredansowym następstwem par stanowi jego charakterystyczny element.
Kolejnym pojęciem, które już się pojawiło i koniecznie należy je wyjaśnić jest
ceilidh. Etymologicznie, słowo to oznaczało zebranie, zabawę. W takim sensie przyjęło się jako ekwiwalent funkcjonującego niegdyś w Polsce pojęcia muzyka czy późniejszej potańcówki. Stąd wzięła się też nazwa jednego z rodzajów tańców - tańce ceilidh, które jakkolwiek podobne do tańców dworskich są od nich znacznie swobodniejsze, łatwiejsze i nie obowiązuje podczas ich wykonywania cała etykieta nieodłącznie stanowiąca oprawę tańców dworskich.
Inne terminy, które należy wyjaśnić dla lepszego zrozumienia tańców szkockich, to terminy stosowane pierwotnie w muzyce, takie jak
reel, strathspey i jig. Są to określenia zarówno metrum jak i automatycznie rodzajów tańców i ich charakterystycznych cech. Wszystkie trzy rodzaje wykorzystywane są zarówno w tańcach dworskich, ceilidh oraz highland (góralskich). Reel oraz strathspey liczy się na 4/4, przy czym strathspey jest znacznie wolniejszy i wykonuje się go bardzo dostojnie, natomiast jig, pochodzący z Irlandii, ma metrum 6/8.
Wymienione wyżej rytmy oraz związane z nimi charakterystyczne sposoby tańczenia dominują w tanecznym dorobku Szkotów, nie oznacza to jednak, że Szkoci nie znają tańców przyjętych w innych częściach świata. Przyjęły się również polki, a walczyki były i nadal są bardzo popularne. Warto jednak podkreślić, że najczęściej tańczone są, podobnie jak
reel czy strathspey, w znanych tancerzom układach choreograficznych. Przykładami mogą tu być Gay Gordons (polka) czy Walczyk św. Bernarda - znane wszędzie tam, gdzie tańczy się „po szkocku” proste układy na 4x32 takty, które mogą być powtarzane tak długo, jak gra muzyka.

Funkcjonowanie tańców szkockich

Tańce szkockie są bardzo żywe. Mimo tego, że korzeniami sięgają do XVI-go wieku, Szkoci zadbali o to, by nie istniały tylko na scenie jako obrazki z przeszłości. Niewątpliwie, w pewnym stopniu pomogli im w tym Anglicy walcząc z wszelkimi przejawami kultury szkockiej (np. wprowadzonym w 1746 roku po narodowych powstaniach zakazem noszenia ...:kiltów:..., gry na ...:dudach:..., itp.). Do dziś tańce dworskie tańczone są nie tylko na balach organizowanych przez różne organizacje szkockie, ale także na towarzyskich spotkaniach np. Brytyjskich Izb Handlowych. Powszechnie jednak, często łącznie z tańcami dworskimi tańczy się również tańce ceilidh. W Szkocji oraz krajach takich jak Kanada, USA a także wszędzie tam, gdzie mieszkają Szkoci, istnieją zazwyczaj stowarzyszenia czy nieformalne grupy, które organizują ceilidh. Są to otwarte zabawy, na które w przeciwieństwie do balu nie trzeba mieć oficjalnego zaproszenia ani „przepisowego” stroju. W praktyce taneczny poziom uczestników bywa znacznie niższy niż na balach; zabawy takie w okresie letnim w niektórych szkockich miasteczkach organizowane są nawet co tydzień i nigdy nie brakuje na nie chętnych.
Oczywiście, by bawić się na
ceilidh czy na balu, trzeba znać przynajmniej podstawowe kroki i figury. Szkoci maja tu ułatwione zadanie, gdyż od wielu lat w szkołach dzieci i młodzież mają w programie nauczania obowiązkową naukę tańców szkockich. Warto podkreślić, iż nie chodzi tu tylko o nauczenie podstawowych kroków, figur i całych tańców, ale przede wszystkim o przekazanie młodzieży pewnych zasad savoir vivre'u. Wymienione powyżej rodzaje tańców szkockich to tańce towarzyskie. Warto jednak pamiętać, że równolegle wykształciła się forma tańców solowych, która do dziś funkcjonuje w formie konkursowej, przede wszystkim podczas tzw. Highland Games, czyli zawodów obejmujących tradycyjne szkockie dyscypliny. Organizowane są także specjalne mistrzostwa tylko w tańcach highland. Obejmują określony repertuar tańców obowiązkowych, różny dla tancerzy w zależności od stopnia ich zaawansowania.

Tańce dworskie

Współcześnie tańczone szkockie tańce country sięgają korzeniami najprawdopodobniej XIV-go wieku. Niestety, pierwsze wiarygodne zapiski pochodzą dopiero z XVI-go wieku. Początki dworskich tańców szkockich są ściśle związane z panowaniem Normanów oraz ich cywilizacyjnych „potomków” - Francuzów. Ze względu na historyczny rozwój sytuacji, Francuzi mieli duży wpływ na tańce szkockie. Nadmienić należy, że wpływy francuskie i szerzej - kontynentalne, widoczne są nie tylko w tańcach dworskich i nie tylko w okresie dominacji Normanów nad Anglo-Saksonami. Powrócę jednak do udokumentowanych na piśmie początków: pierwsze wzmianki o wyglądzie tańców pochodzą z roku 1524, kiedy to król Szkocji Jerzy V poślubił Francuzkę Marię de Guise. Wraz z nią do surowej Szkocji przybyły popularne już od kilku wieków francuskie dworskie maniery w tańcu przekładające się na ukłony, taniec parami (w opozycji do saksońskich tańców korowodowych) oraz kilka figur, takich jak np. advance and retire. W ciągu następnych dwu wieków z kontynentu przywędrowały i przejęły się na stałe elementy takie jak: kontredansowe następstwo par, ustawienia (tzw. Longway).
Zapiski o balach, na których jak można przypuszczać tańczono tańce typowe dla Szkocji pojawiają się w XVIII w. Z 1750 roku zachowały się publikacje zapisu nutowego muzyki do takich tańców jak
The Gates of Edynburgh czy The Red House, już wówczas bardzo popularnych i tańczonych do dziś. Można z tego wnosić, że wymienione tańce jak i muzyka pochodzą z początku XVIII wieku3. Zachowanych opisów samych tańców z końca wieku XVIII jest bardzo wiele. W XVIII i XIX wieku przy głównych zamkach Szkocji powstało wiele stowarzyszeń organizujących typowe szkockie bale. Tradycje te do dziś kultywują liczne oddziały oraz filie RSCDS oraz Caledonian Society. Co ciekawe, RSCDS we współczesnych publikacjach opisach tańców rekomendowanych do nauki bardzo często zamieszcza układy choreograficzne z XVIII-go wieku.
Charakterystyczną cechą tańców szkockich jest to, iż są to określone powtarzane kilkakrotnie układy choreograficzne, do których przyporządkowane są zwyczajowe nazwy. Układy nie są długie, zazwyczaj zamykają się w 32 lub 64 taktach, są oparte na kilkunastu figurach oraz stosunkowo niewielkiej liczbie kroków. Układy są tańczone najpierw przez pierwszą parę (tzw. „główną”, w zależności od figury tańczącą czasem z parą pomocniczą), następnie po kontredansowej zmianie para druga przejmuje rolę pary głównej, następnie to samo dotyczy w kolejności par trzeciej i czwartej. Większość figur zamyka się w ośmiu taktach i tańczona jest przez jedną lub dwie pary. Tańce mają charakter towarzyski, wymagają jednak znajomości całego układu, w związku z czym najczęściej stosowaną praktyką organizatorów balu jest podanie uczestnikom z wyprzedzeniem programu, czyli nazw tańców, dzięki czemu każdy może „przygotować się” do przewidzianych na dany wieczór układów. W trakcie samego balu prowadzący zaprasza do tańca podając jego nazwę.
Kolejnym elementem oprawy szkockich tańców dworskich, który do dziś wytworzył się i funkcjonuje od wielu lat jest „model” stroju, w jakim tańczą tancerze. Warto podkreślić, że kiedy mowa o tradycyjnych strojach szkockich, mowa może być wyłącznie o stroju męskim. Szkot, zwłaszcza na oficjalnej uroczystości czy balu prezentuje się obowiązkowo w ...:kilcie:..., stylowej marynarce, może być z plaidie (rodzaj szarfy z klanowego tartanu), koniecznie ze ...:sporranem:... (męska torebka zawieszana na pasku z przodu kiltu), ...:sgian dubh:... (sztylecik wkładany za skarpet), eshes (tasiemki przy skarpetach w kolorach klanowego tartanu). Nie istnieje natomiast „tradycyjny” strój damski - strój pań zmieniał się wraz z modą. Aktualnie na balach panie prezentują się w białych sukniach z plaidie lub sash (rodzaj damskiej szarfy w kolorze tartanu klanu własnego lub męża, upinanej na ramieniu), w sukniach zawierających elementy tartanu lub w długich tzw.
kilted skirts (spódnicach ułożonych na wzór kiltu), białych bluzkach oraz plaidie. Rodzaj stroju pań zależy od rangi wydarzenia oraz indywidualnych preferencji. Zarówno panie jak i panowie, nawet na bardzo oficjalnych balach do tańczenia wkładają specjalne szkockie baletki tzw. ghillies.

The Royal Scottish Country Dance Society

Historia RSCDS czyli Royal Society of Scottish Country Dancing (Królewskie Stowarzyszenie Szkockich Tańców Dworskich) sięga 1923 roku, kiedy Jean Milligan oraz Stewart of Fasnacloich założyli w Glasgow organizację o nazwie Scottish Dance Society (Szkockie Stowarzyszenie Tańca). Zadaniem SCD było zebranie i zachowanie informacji o tanecznych tradycjach Szkotów.
Stowarzyszenie od początku cieszyło się poparciem członków brytyjskiej rodziny królewskiej, z których wielu było i jest z pochodzenia Szkotami. Jerzy VI, ojciec Elżbiety II, obecnej królowej Wielkiej Brytanii, zezwolił Stowarzyszeniu na dodanie do oficjalnej nazwy określenia „Królewskie”. RSCDS skodyfikował figury, ujednolicił sposób wykonywania zarówno kroków jak i figur oraz zgromadził opisy ponad dwu i pół tysiąca tańców tańczonych w różnych częściach Szkocji. Wiele z nich weszło do kanonu tańców „obowiązkowych” dla każdego tancerza szkockiego. Aktualnie RSCDS jest najbardziej prestiżową międzynarodową organizacją zrzeszającą tancerzy oraz instruktorów szkockich tańców dworskich. Organizacja ma siedzibę w Edynburgu, prowadzi szkołę tańca w St. Andrew's, działa poprzez 170 oddziałów (branches) oraz grupy afiliowane na całym świecie. 

Tańce ceilidh

Tańce ceilidh wykazują pewne podobieństwo do tańców dworskich. Opierają się o te same kroki i figury, chociaż ze względu na ich popularność często zarówno kroki oraz figury są uproszczone. Jakkolwiek kwestia upraszczania czy też „poprawnego” wykonywanie kroków jest sprawą indywidualną tancerza, o tyle forma samych figur, jak i elementów wykonywanych przez większą ilość tancerzy zależy od prowadzącego wodzireja. W tradycji szkockiej osobę taką nazywa się caller'em. Caller nie tylko wywołuje sama nazwę tańca przed jego rozpoczęciem, ale również przez cały czas jego trwania „podpowiada” tancerzom jaką w danym momencie powinni wykonać figurę. Jak widać samo istnienie takiej osoby podczas ceilidh dozwala na aktywne uczestnictwo w niej także tancerzy początkujących czy osób o niższych umiejętnościach tanecznych, a w pewnych przypadkach, nawet osób, które nigdy nie brały udziału w żadnej szkockiej zabawie tanecznej.
Tańce
ceilidh nie są skodyfikowane w sposób tak „restrykcyjny” jak tańce dworskie. Dzięki temu zezwalają na większą swobodę i często tworzone są na różne okazje: ślub, rodzinne święta czy inne niekonieczne oficjalne wydarzenia. Warto także zaznaczyć, że walczyki oraz polki zostały włączone właśnie do grupy tańców ceilidh.

Highland dancing (tańce solowe)

Pierwsze wiarygodne wzmianki na temat highland dancing, czyli popisowych tańców szkockich pochodzą z 1750 roku. Major Topham, Anglik opisał bal, na którym tańczono „nudne i nieładne” menuety oraz inne „low dances” (niskie tańce), a jako urozmaicenie pokazywano żywiołowo wykonane „high dances” (tańce wysokie). Owe pojawiające się określenia „niski” i „wysoki” tłumaczy się sposobem wykonania kroków: nisko i dostojnie w tańcach o charakterze balowym oraz „wysokie” czyli te, w których jak pisał Topham: „precyzja i szybkość wykonania (kroków) jest niewiarygodna, tak samo jak zadziwiająca jest ich (tj. tancerzy) zwinność". Tańce highland funkcjonowały od samego początku jako forma popisowa. Z lat 1750-1850 zachowały się liczne zapiski o wędrownych nauczycielach tańca, którzy nierzadko sami wymyślali nowe kroki i tańce. Zachowały się również zapisy nutowe najpopularniejszych melodii przypisanych do danych układów choreograficznych6. Sami nauczyciele, wśród których był także jeden z najsłynniejszych mistrzów highland David Strange, pobierali lekcje tańca u francuskich nauczycieli tańca klasycznego - wpływy klasyki na highland są do dziś wyraźnie widoczne między innymi w nazewnictwie czy w określeniach pozycji stóp, które to elementy zostały zapożyczone z klasyki a następnie zmienione i dostosowane do charakteru highland. Tańczenie highland   należało do dobrego tonu, lekcje pobierali wszyscy, których było na nie stać, oczywiście głównie arystokracja, chłopcy i dziewczęta, a nawet dorośli. Ze względu na rangę niektórych uczniów, kroki   często komponowane były dla konkretnych osób i w pewnym sensie dla nich zarezerwowane.
Wiadomo, że we wczesnym okresie „niekontrolowanego” rozwoju tańców
highland istniała ogromna różnorodność lokalnych kroków tańców tańczonych do dziś: w artykule z roku 1820 opublikowanym w „Notes and Queries” znajdujemy informację, że np. doliczono się 16 kroków hornpipe'a i 14 jiga. Tańce zachowały się przede wszystkim dzięki przekazom z mistrza na ucznia, opisom stosującym umowne nazewnictwo zrozumiałe dla tancerzy zarówno w wieku XVIII-tym jak i dziś. Dużą rolę w zachowaniu tradycji odegrały, symbolizujące wręcz Szkocję, zawody highland games, które obejmowały - i do dziś obejmują - nie tylko konkursy gry na dudach czy zawody taneczne, ale także dyscypliny tak niezwykłe jak rzut drewnianym balem.
Highland games
, których współczesna wersja ukształtowała się w roku 1819 w St. Fillans w hrabstwie Perthsire, odegrały nie tylko pozytywną rolę w utrzymaniu tradycji tanecznych. Paradoksalnie, zawody highland games przyczyniły się do zaginięcia wielu lokalnie uprawianych tańców oraz redukcji bogactwa kroków właśnie dlatego, że obejmowały tylko niektóre tańce i ich określone kroki. Aktualnie najpopularniejszymi obowiązującymi na zawodach tańcami są:

  • Highland Fling
  • The Sword Dance (Argyll Broadswords)
  • Seann Truibhas
  • Gillie Callum
  • Hullachan
  • Sailor's Hornpipe.

Obecnie nad klasyfikacją tańców oraz ich popularyzacją czuwa Scottish Oficial Board of Highland Dancing, organizacja podobna w swej strukturze do omawianego już RSCDS. Zawody taneczne organizowane przez SOBHD lub pod jej patronatem odbywają się według ściśle sprecyzowanych przepisów rozwiązujących kwestie takie jak: grupa wiekowa (w jakiej startuje tancerz), poziom zaawansowania oraz kategorie tańców highland: national, hornpipe.
Klasyfikacja wynika samego charakteru i pochodzenia tych tańców. Tańce
highland początkowo uznawane były za tańce męskie, national tańczone były przez dziewczęta, hornpipe zawiera elementy charakterystyczne dla analogicznego tańca irlandzkiego. Dziś dziewczęta, chłopcy, panie i panowie tańczą wszystkie rodzaje tańców, przyjęto jednak, że by podkreślić różnice w ich stylu, do ich konkursowej czy scenicznej prezentacji obowiązują osobne stroje.
Scottish Oficial Board of Highland Dancing precyzyjnie określiło jak powinien wyglądać dany strój dla danej płci; opisy te są bardzo szczegółowe (określają nie tylko krój i ozdoby kamizelki, fryzurę ale nawet kolor bielizny).

Zamiast zakończenia

Zamieszczone powyżej informacje na temat tańców szkockich z konieczności maja charakter ogólny i nie wyczerpują tematu. Mam nadzieję, że ich opis choć w ograniczonym stopniu daje wyobrażenie ich bogactwa i ich specyfiki. Tańce szkockie są bardzo popularne nie tylko w samej Szkocji ale również na całym świecie, zwłaszcza tam, gdzie osiedlili się Szkoci i ludność anglojęzyczna. Ich fenomen polega na tym, że są dostępne: RSCDS oraz Caledonian Society organizują ogromną ilość kursów i warsztatów tańców dworskich i ceilidh na wszelkich poziomach zaawansowania, na których mogą się uczyć osoby w każdym wieku. Tancerze o większych możliwościach technicznych mogą nie tylko uczyć się tańców highland, ale także rywalizować na zawodach. Warto podkreślić, że wspomniane organizacje są bardzo otwarte na wszystkich zainteresowanych Szkocją i tańcami szkockimi, także obcokrajowców, a na opisywane imprezy typu ceilidh może przyjść praktycznie każdy. Szkoci, mimo trudności, z jakimi się borykali ze względu na brak niezależności czy wręcz zwalczanie ich kultury przez Anglików nie tylko zachowali swe tradycje w sposób żywy, ale zainteresowali swoją kulturą świat.

Bibliografia:

  • Flett T.M., Flett J.F. Traditional Step-Dancing in Scotland , wyd. Scottish Cultural Press, Edynburg 1996
  • Lockhart G. Wallace Highland Balls and Village Halls, wyd. Luath Press Limited, Edynburg 1997
  • Milligan Jean C., MacLennan D.G. Dances of Scotland, wyd. Max Parrish & Company, Londyn 1958

Marta Guzy
www.ista.art.pl