Kościół szkocki (znany również pod nazwą Kirk) jest narodowym kościołem Szkocji. Jest to kościół prezbiteriański, który uformował się w skutek szkockiej reformacji.
Kirk rozpoczyna swoją historię z chwilą pojawienia się pierwszych chrześcijan w ówczesnej Szkocji, ale ostateczną formę nadała mu reformacja w 1560 roku. Około 12% Szkotów należy do tego kościoła, jednakże znacznie więcej ślubuje mu lojalność.

Miejsce w szkockim społeczeństwie

Logo Kościoła
Kościół szkocki to około 12% Szkotów, lecz spis powszechny przeprowadzony w 2001 roku pokazał, że aż 42% deklaruje swoją przynależność do niego.
Mimo, że Kościół szkocki jest kościołem narodowym, nie jest jednak kościołem państwowym (oficjalnym), w odróżnieniu od Kościoła anglikańskiego. Zgodnie z konstytucją zawartą w ustawach parlamentarnych, Kościół cieszy się całkowitą niezależnością wobec państwa w sprawach duchowości. W ten sposób jest wolny i legalny.
Brytyjski władca (przebywając w Szkocji) jest zwykłym członkiem Kościoła szkockiego (podczas gdy w Anglii nosi on(a) tytuł Najwyższego Władcy). Przysięga władcy podczas ceremonii koronacji zawiera również obietnicę o „obronie bezpieczeństwa” Kościoła.  

Kościół szkocki jest zobowiązany do rozpowszechniania reguł religii ludziom w każdym zakątku Szkocji (Art. 3 Artykułów Deklaratywnych). W praktyce oznacza to, że Kościół szkocki istnieje w każdej społeczności i służy nie tylko jego członkom, lecz również wszystkim Szkotom (dobrym przykładem jest fakt, iż większość ceremonii pogrzebowych prowadzona jest przez duchownych Kościoła).
Kościół odegrał kluczową rolę w zapewnieniu równego dostępu do edukacji w Szkocji. Głównie wynikało to z przeświadczenia, iż każdy człowiek powinien być w stanie przeczytać Świętą Księgę.
Opieka Społeczna Kościoła Szkockiego
(znana jako CrossReach) jest największą organizacją zapewniającą opiekę społeczną na terenie Szkocji. Prowadzi również różne przedsięwzięcia, jak opiekę nad ludźmi starymi, oferuje pomoc ludziom uzależnionym od alkoholu oraz narkotyków, jak również ludziom upośledzonym umysłowo oraz bezdomnym.
Kościół szkocki nigdy nie unikał życia politycznego. W roku 1919 Zgromadzenie Generalne stworzyło komitet Kościół i Naród, które w 2005 roku przekształciło się w Radę Kościoła i Narodu. Kościół był i jest nieugiętym przeciwnikiem broni nuklearnej. Stał się jedną z komórek zaangażowanych w Szkocką Konwencję Konstytucyjną, która w rezultacie doprowadziła do powstania Szkockiego Parlamentu w roku 1997. W rzeczy samej, w latach 1999 – 2004, podczas budowy siedziby parlamentu, jego obrady odbywały się w Auli Kościoła Szkockiego. Kościół szkocki aktywnie wspiera działania Parlamentarnego Biura Kościołów Szkockich.

Rządy i administracja

Kościół szkocki w polityce jest prezbiteriański, lecz w teologii zreformowany. Najnowsze sformułowanie jego pozycji prawnej, Akty Deklaratywne (1921), mówią o jego kluczowych zasadach.

Sądy i  zgromadzenia

Jako kościół prezbiteriański, Kościół szkocki nie ma biskupów, lecz jest kierowany przez Starszych (Elders) i duchownych (ministers) zasiadających podczas obrad. Każda parafia jest prowadzona przez radę parafialną (Kirk Session). Rady parafialne z kolei jest odpowiedzialne przed regionalnymi prezbiteriatami (Kościół ma ich ponad 40). Najwyższą władzą w Kościele szkockim jest Zgromadzenie Generalne (General Assembly), którego spotkania odbywają się co roku, w maju w Edynburgu.

Moderator

Przewodniczący każdej rady nazywany jest moderatorem – na szczeblu lokalnym rady parafialnej, moderator jest pastorem. Prezbiteriaty oraz Zgromadzenia Generalne wybierają moderatora na okres jednego roku. Moderator Zgromadzenia Generalnego przez rok służy jako publiczny reprezentant Kościoła – lecz poza tym nie posiada on żadnych specjalnych uprawnień lub przywilejów i w żadnym wypadku nie jest przewodniczącym lub rzecznikiem Kościoła.

Historia 

Kościół szkocki bierze swój początek wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa na ziemiach ówczesnej Szkocji, lecz właściwą formę nadała mu dopiero reformacja w roku 1560. W tym punkcie w historii, szkocki kościół wyzwolił się spod wpływu Rzymu, miedzy innymi dzięki
John Knox
reformie protestanckiej oraz John’owi Knox’owi. Bazując na założeniach John’a Calvin’a, Knox zmienił zarówno doktryny jak i rząd. W roku 1560 Szkocki Parlament zniósł papieską jurysdykcję oraz przyjął kalwińskie wyznanie wiary, lecz nie przyjął wielu zasad zapisanych przez Knox’a w Pierwszej Księdze Dyscypliny, która ponad wszystko podkreślała konieczność przeniesienia dóbr i bogactw starego kościoła do nowego. Uzgodnienia Reformacyjne roku 1560 nie zostały ratyfikowane przez koronę jeszcze przez parę lat. W roku 1572 akta z 1560 w końcu zostały zatwierdzone przez młodego Jakuba VI szkockiego, lecz Konkordat z Leith pozwolił również koronie na wyznaczenie biskupów, których zatwierdzić miał potem Kościół. John Knox nie mając  sprecyzowanego poglądu na wygląd urzędu biskupa, wolał by przemianować ich na ‘komisarzy’ (nadzorców). W odpowiedzi powstała nowa partia prezbiteriańska kierowana przed Andrew Melville’a, autora Drugiej Księgi Dyscypliny. Melville oraz jego poplecznicy cieszyli się dość sporym, choć tymczasowym sukcesem, czego dowodem stał się Złoty Akt z roku 1592, który dawał parlamentarną zgodę na prezbiteriańskie sądy. Król Jakub, jednak, dzięki zręcznemu manipulowaniu kościołem i państwem powoli przywrócił Episkopat parlamentarny, a później diecezjalny. Przed jego śmiercią w roku 1625, Kościół szkocki miał kompletny ‘zespół’ biskupów oraz arcybiskupów. Co więcej, Zgromadzenia Generalne miały prawo się zbierać jedynie w czasie i miejscu ściśle wyznaczonym przez koronę. Karol I przejął umowę zawartą w Szkocji, opartą na równoważnym kompromisie między kalwińską doktryną a praktyką Episkopatu. Jednak nie posiadając umiejętności politycznej oceny swego ojca, zaczął zaburzać tą delikatną równowagę. Pierwszą decyzją, która wywołała ogólne niezadowolenie wśród szkockiego społeczeństwa było wprowadzanie anglikańskich nabożeństw. Kolejnym krokiem było narzucenie ministrom Kirku szat jednakich z szatami anglikańskich duchownych. Lecz największe oburzenie wywołało wprowadzenie nowego modlitewnika – ‘The Booke of Common Prayer’ – w roku 1637. To w efekcie doprowadziło do powstania Konwentu Narodowego, który sprzeciwiał się wprowadzenia nowego modlitewnika oraz zmianom w liturgii, które nie były zatwierdzone przez wolny Parlament oraz Zgromadzenie Generalne. Konwent obiegł całą Szkocję. W listopadzie 1638 roku Zgromadzenie Generalne w Glasgow (pierwsze od dwudziestu lat!) nie tylko uznało nowy modlitewnik za nielegalny i niedozwolony, ale również zniósł urząd biskupa. Wtedy Kościół szkocki zaczął działać na zasadach prezbiteriańskich. Próby przeciwdziałania temu podjęte przez Karola doprowadziły do wybuchu Wojny Biskupów. W następujących po sobie wojnach domowych, szkoccy kowenanterzy doszli do porozumienia z angielskim Parlamentem. Owocem tego było Westminsterskie Wyznanie Wiary (Westminster Confession of Faith), na które przystała każda ze stron.

Episkopat powrócił do Szkocji po restauracji ...:Stuartów:..., co wywołało znaczne poruszenie, zwłaszcza na południowym-zachodzie kraju gdzie tradycja prezbiteriańska była najsilniejsza. Obecny wygląd Kościoła bierze swój początek w roku 1690, kiedy to po Chwalebnej Rewolucji, prezbiteriański rząd został prawnie zaprzysiężony. Jednak, kontrowersje ciągle wzbudzał związek niezależnego Kirku oraz prawa cywilnego Szkocji. Wtrącanie się Kościoła do pracy sądu cywilnego, głównie przez prawo do mianowania ministrów, doprowadziło do wystąpienia paru grup. Cały proces rozpoczął się od stopniowej secesji 1733, a punktem kulminacyjnym w roku 1843 stało się Przerwanie obrad, kiedy to wielka część Kościoła odłączyła się od Wolnego Kościoła szkockiego. Odchodzące grupy przejawiały tendencje do dzielenia się i ponownego łączenia pomiędzy sobą, prowadząc do rozprzestrzenienia się ogólnej denominacji kościoła prezbiteriańskiego w Szkocji.

Jednakże, w latach dwudziestych XX wieku Parlament Zjednoczonego Królestwa zatwierdził Akt Kościoła szkockiego (1921), ostatecznie uznając niezależność Kirku w sprawach wiary, w efekcie czego Kościół mógł się zjednoczyć ze Zjednoczonym Wolnym Kościołem szkockim (1929). Zjednoczony Wolny Kościół Szkocji był owocem zjednoczenia dawnego Zjednoczonego Wolnego Kościoła Prezbiteriańskiego Szkocji oraz Wolnego Kościoła szkockiego w roku 1900.

Nadal istnieją pewne niezależne prezbiteriańskie denominacje. Do nich należy miedzy innymi Wolny Kościół szkocki (stworzony przez te kongregacje, które nie chciały się przyłączyć do Zjednoczonego Kościoła Prezbiteriańskiego w roki 1900), Zjednoczony Wolny Kościół szkocki (stworzony z kongregacji, które odmówiły przyłączenia się do Kościoła szkockiego w roku 1929), Wolny Kościół Prezbiteriański Szkocji (który oddzielił się od Wolnego Kościoła szkockiego w 1893), Stowarzyszonego Kościoła prezbiteriańskiego (który powstał jako wynik rozpadu Wolnego Kościoła Prezbiteriańskiego Szkocji w latach 80-tych XX-go wieku) oraz Wolny Kościół szkocki (ciągły) (który powstał w wyniku podziału Wolnego Kościoła szkockiego w latach 90-tych XX-go wieku.

Teologia i Praktyka

Źródłem wiary w Kościele szkockim jest Słowo Boże, które zawiera się w świętych księgach Nowego i Starego Testamentu.
Kirk nie ma właściwie specjalnego modlitewnika, jednakże na swoją księgę hymnów (czwarte wydanie ukazało się w 2005 roku) oraz "Book of Common Order" zwaną potocznie liturgią John’a Knox’a. Zawiera ona wskazówki dotyczące odprawiania nabożeństw. Są one wypełniane szczególnie dokładnie względem sakramentów oraz świętych przykazów. Tradycyjnie szkockie nabożeństwa były skoncentrowane na śpiewaniu hymnów metrycznych oraz parafraz, lecz od pokoleń śpiewy zostały wsparte muzyką chrześcijańską wszelkiego rodzaju. Typowa msza w Kościele szkockim trwa godzinę i jest żartobliwie określana jako ‘modlitewno-hymnowa kanapka’, gdzie wszystko prowadzi do punktu kulminacyjnego podczas piętnastominutowej ceremonii pod koniec mszy. Zazwyczaj, podczas takiej mszy, nie ma ani śpiewanej liturgii ani żywego kazania. Jednakże, nabożeństwo jest obowiązkiem duchownego w każdej parafii, dlatego przebieg mszy może być różny w różnych kościołach. W ostatnich latach, w celu odwołania się do nowych trendów w muzyce, zaczęto używać bardziej nowoczesnych śpiewników.

Podobnie jak inne prezbiteriańskie denominacje, Kirk również wyróżnia dwa sakramenty: chrzest oraz komunię świętą. Kościół chrzci dorosłych jak i dzieci pochodzące z rodzin chrześcijańskich. Do komunii może dzisiaj przystąpić każdy chrześcijanin. Komunia jest traktowania niezwykle poważnie. Zazwyczaj kongregacja dopuszczała do trzech, góra czterech sakramentów komunii świętej w roku, lecz w niektórych kongregacjach odbywają się one nawet raz w miesiącu.

Teologicznie, Kościół szkocki jest zreformowany (całkowicie w tradycji kalwińskiej). Jednak długoletnia reguła poszanowania "wolności zdania na rzeczy nie mające wpływu na wiarę", oznacza iż Kościół jest stosunkowo tolerancyjny względem innych stanowisk teologicznych, włączając te, które uznają siebie za konserwatywne jak i liberalne w swojej doktrynie, etyce oraz interpretacji Pisma Świętego. Nie jest to do końca zgodne z angielskim konceptem kościoła opowiadająca się za większą swobodą w interpretacji doktryny, lecz w praktyce jest temu bliski.

Obecna reforma

Dzisiaj, Kościół boryka się z wieloma problemami. Od lat 50-tych XX wieku liczba członków ciągle spada. Obecnie jest mniejsza o połowę. Ma również problemy z finansami oraz utrzymaniem dziedzictwa w postaci starych kościołów. Do niedawna miał również problem ze zbyt małą ilością kandydatów na duchownych. Obecnie, 1400 duchownych służy około 550 tys. członkom Kościoła oraz jego zwolennikom.
Jedną z zasad obwiązujących od czasu Reformacji była zasada: ecclesia reformata semper reformanda secundum verbum Dei – kościół reformowany musi być zawsze reformowany zgodnie ze Słowem Bożym. W roku 2001 Kirk wydał raport ‘Kościół bez ścian’, w którym zawarto etos zmian oraz skupił się na zwykłych członkach Kościoła.
Jak w większości zachodnich denominacji, również członkowie Kościoła szkockiego się starzeją, dlatego też Kirk dokłada wszystkich starań by zwrócić na siebie uwagę ludzi młodych. Dlatego często podejmuje ich problemy na forum duchowieństwa, jak i wśród społeczeństwa szkockiego. Coroczne Narodowe Zgromadzenie Młodych oraz obecność młodych delegatów na Zgromadzeniach Generalnych są świadectwem wypełnionych zobowiązań Kościoła.
Od roku 1968, duchowieństwo oraz biura Kościoła są otwarte na równych zasadach również dla kobiet. Co ciekawsze, większość duchownych będących obecnie w trakcie nauk to kobiety. Jednakże, dopiero w roku 2004 moderatorem Zgromadzenia Generalnego została kobieta. 

Źródła:

  1. Wikipedia
  2. S. Zabieglik - Historia Szkocji

Radek Czernych