Wiadomości ogólne

  • lud indoeuropejski
  • z pierwotnych siedzib w dorzeczu górnego Renu, Dunaju i Menu rozprzestrzenili się w ciągu I tysiąclecia p.n.e. po całej Europie, opanowując m.in. Wyspy Brytyjskie, w VII w. p.n.e. Galię (odtąd znani jako Galowie); następnie dotarli do północnej Italii (390 lub 387 zdobyli i spalili Rzym); odrzuceni na północ, dotarli do Karpat, a nawet poza nie (Śląsk, Małopolska); część skierowała się na Bałkany, splądrowała Grecję (279 spalenie Delf) i wkroczyła do Azji Mniejszej (Galacja)
  • inny odłam Celtów przekroczył ok. 600 p.n.e. Pireneje; zmieszani z miejscową ludnością iberyjską, znani są ze źródeł rzymskich jako Celtiberowie.
  • w IV w. p.n.e. Celtowie znajdowali się na różnym stopniu rozwoju społecznego od wspólnoty pierwotnej (Płw. Iberyjski, Brytania, Irlandia) do początków feudalizmu i państwowości (Galia)
  • podstawowym zajęciem Celtów była hodowla i rolnictwo
  • umieli wytapiać metale i sporządzać broń
  • z czasem na terytoriach Celtów rozwinął się handel (szlaki tranzytowe z Brytanii przez Galię do Morza Śródziemnego)
  • wspólną cechą wierzeń Celtów był politeizm
  • Celtowie kontynentalni ulegali wpływom kultury Rzymian
  • od I w. p.n.e. do I w. n.e. większość terenów zamieszkanych przez Celtów (Iberia, Galia, Brytania) została podbita przez Rzym - ludność Iberii i Galii uległa następnie romanizacji
  • poza obszarem imperium rzymskiego pozostali Celtowie na Irlandii
  • w V - VI w. n.e. plemiona germańskie wyparły Celtów z Brytanii
  • do czasów nowożytnych ludy celtyckie przetrwały na Irlandii, w Szkocji, Walii, Kornwalii, na wyspie Man i w Bretanii.

Archeologia

Początki kultury celtyckiej sięgają okresu halsztackiego. Jej pełny rozkwit przypada na okres lateński. Wytwory materialne z tego okresu charakteryzuje jednolitość stylistyczna. Powszechnie spotykane były osady otwarte, w późniejszym okresie także obronne oppida (Alezja, Stare Hradisko u Prostejova). Dominują prostokątne domy o konstrukcji słupowej, na Wyspach Brytyjskich - domy okrągłe. Architektura sakralna jest zróżnicowana - w południowej Francji i na Półwyspie Iberyjskim dominują kamienne świątynie prostokątne, a w północnej Francji i Brytanii - okrągłe. W środkowej Europie miejsca kultu otoczone są czworokątnymi wałami. W obrządku pogrzebowym początkowo kontynuowano tradycje halsztackie, a od IV w. p.n.e. wprowadzono płaskie groby szkieletowe o ujednoliconym wyposażeniu (uzbrojenie w grobach męskich, ozdoby w grobach kobiecych). 

Bard z lirą (Muzeum Bretanii)
Typowe wytwory kultury materialnej Celtów to długie obosieczne miecze, włócznie o długim liściowatym grocie, tarcze z żelaznym umbem i żebrem środkowym ostrogi (wynalazek celtycki), sporadycznie hełmy z rogami
W stroju dominują zapinki (fibula) i pasy łańcuchowe, z ozdób charakterystyczne są torquesy i bransolety szklane lub sapropelitowe.
Naczynia gliniane wykonywano na kole (swoista cecha domieszka grafitowa), a od końca II w. p.n.e. wytwarzano ceramikę malowaną. Znaleziono liczne żelazne narzędzia rolnicze (radlice, półkoski, kosy) i rzemieślnicze.
Pierwsze emisje monet nastąpiły w III w. p.n.e. jako naśladownictwo złotych staterów macedońskich, ale stopniowo nabierały lateńskiego stylu. Legendy na monetach z nazewnictwem celtyckim pisano alfabetem greckim lub łacińskim.
Sztuka początkowo o tradycji halsztackiej, ograniczona do sfer elitarnych, szybko rozprzestrzenia się w całej społeczności. Charakterystyczna była kamienna i drewniana plastyka figuralna przedstawiająca postaci ludzkie i zwierzęce. Tradycje sztuki celtyckie pozostawały żywe w Szkocji i Irlandii do czasów późnego średniowiecza.

Ważne daty

ok. 700 p.n.e. W Austrii i południowych Niemczech rozwija się kultura celtycka, zwana halsztacką. Stamtąd Celtowie wędrują na terytoria dzisiejszej Francji, Hiszpanii i na Wyspy Brytyjskie. Mieszkają w obronnych grodach na wzgórzach i posługują się bronią z żelaza.
ok. 500 p.n.e. Nad jeziorem Neuchatel na terenie Szwajcarii rozkwita celtycka kultura lateńska, wytwarzają piękną ceramikę i bogato zdobione przedmioty z metali. Plemiona tej kultury rozprzestrzeniają się następnie na wschód, na obszar dzisiejszych Węgier, Dolnego Śląska i Małopolski, oraz na zachód, do Francji, Hiszpanii i Brytanii.
ok. 400-300 p.n.e. Celtowie zaczynają się osiedlać na Półwyspie Apenińskim, gdzie walczą z Etruskami. Atakują ich miasta, a nawet plądrują Rzym. Celtycki wódz Brennus dowodzi 150 tys. pieszych wojowników i 20 tys. jeźdźców.
ok. 300-280 p.n.e. Plemiona celtyckie opuszczają Europę Środkową i w poszukiwaniu nowych terenów przesuwają się na południowy wschód. Najeżdżają Macedonię w północnej Grecji.
279 p.n.e. Celtowie łupią sławną świątynię Apollina w Delfach w środkowej Grecji.
225-222 p.n.e. Wojna Rzymian z Galami w bitwie pod Telamonem (224 p.n.e.). Rzymianie okrążają i niszczą celtycką armię. Celtowie, którzy osiedlili się na południe od Alp, stają się poddanymi Rzymu.
200 p.n.e. Rzymianie rozpoczynają podbój ziem Celtów po drugiej stronie Alp, w Galii (obecna Francja).
55 p.n.e. Juliusz Cezar rozpoczyna podbój celtyckiej Brytanii.
52 p.n.e. Wercyngentoryks, książę plemienia Arwernów, staje na czele powstania Galów, ale ostatecznie poddaje się Juliuszowi Cezarowi, mając nadzieję, że uratuje w ten sposób swój lud przed okrutnymi represjami.
46 p.n.e. By uczcić zwycięstwo nad Galami, Juliusz Cezar w triumfalnym pochodzie ulicami Rzymu prowadzi pojmanego Wencyngertoryksa, po czym rozkazuje go stracić.
ok.51 p.n.e. Karatakus, przywódca antyrzymskiego powstania brytyjskich Celtów, zostaje schwytany, a następnie wystawiony w łańcuchach na ulicach Rzymu jako dowód rzymskiego panowania nad Brytanią. Karatakus umiera w więzieniu.
61 n.e. Rzymianie tłumią w Brytanii powstanie, którym dowodzi królowa celtyckiego plemienia Icenów, Boudikka (Boadicea). By uniknąć pojmania królowa zażywa truciznę.
ok. 100 n.e. Asymilacja Celtów na kontynencie. Wielu z nich służy w rzymskiej armii.


Życie Celtów

Celtowie mieszkali w niedużych chatach w umocnionych grodach, w których można się było bronić przed częstymi atakami wrogich plemion. W czasie pokoju hodowali bydło i uprawiali okoliczne pola. Na czele każdego plemienia celtyckiego stał król. Bardzo wysoką pozycję mieli też druidzi.

Wojownicy

Wojownicy celtyccy budzili grozę swym wyglądem i hałasem, jaki czynili. Na co dzień celtyccy mężczyźni nosili spodnie z grubej tkaniny; do walki czasami stawali nadzy, częściej jednak odziani w krótkie pelerynki, w metalowych naszyjnikach, pomalowani na niebiesko wyciągiem z liści urzetu.
Celtyccy wojownicy walczyli mieczami, włóczniami i procami, a zasłaniali się tarczami z
Karnyksy - fragment pochodzący z wnętrza Kotła z Gundestrup
brązu lub drewna. Atakowali pieszo, krzycząc i uderzając w tarcze. Do ataku zagrzewały ich dźwięki długich trąb zakończonych zwierzęcymi pyskami, tzw. karnyksów.
Celtycka arystokracja tworzyła jazdę. Najlepsi wojownicy, cieszący się wielkim poważaniem współplemieńców, do boju wyruszali na lekkich rydwanach zaprzężonych w krzepkie koniki i powożonych przez woźnicę. Najpierw z rydwanu ciskali w przeciwnika włóczniami, a potem zeskakiwali, by walczyć na miecze. Jeśli taki wojownik znalazł się w niebezpieczeństwie, jego woźnica mógł w każdej chwili wywieźć go w bezpieczne miejsce.
Po wygranej bitwie Celtowie tradycyjnie urządzali wielką ucztę, trwającą kilka dni. Pieśniarze i muzycy zabawiali wówczas biesiadników opowieściami o męstwie wojowników. Schwytanym wrogom Celtowie podrzynali gardła, co często wiązało się z obrzędami sakralnymi.
Celtowie byli nieustraszeni w boju, ale brakowało im zdyscyplinowania. Mieli też własne, uświęcone tradycją wyobrażenia honorowej walki. Na przykład uważali, że nie godzi się atakować jednego przeciwnika we dwójkę. Z tego względu przegrywali często z rzymskimi legionami - świetnie wyszkolonymi, karnymi, stosującymi wypracowaną taktykę wojenną i dysponującymi lepszą bronią.

Języki

Języki celtyckie przetrwały w północno-zachodniej Europie do dziś. W Szkocji i Irlandii nadal znany jest ...:język gaelicki:..., współczesna wersja dawnego języka goidelickiego. Część rdzennych mieszkańców Walii i Kornwalii w południowo-zachodniej Anglii nadal używa języków brytańskich, zaś w Bretanii w północno-zachodniej Francji można jeszcze usłyszeć bretoński.

Biżuteria

Rzemieślnicy trudniący się obróbką metali zajmowali wysoką pozycję w celtyckim społeczeństwie, stając się nieomal postaciami magicznymi. Już 500 lat p.n.e. wyrabiali w swych zadymionych warsztatach przedmioty z brązu, srebra, a także złota, wytapiając je w glinianych naczyniach, zawieszonych nad ogniskami. Powietrze pompowane z miechów
Księga z Kells - Dziewica z Dzieciątkiem
kowalskich powodowało wzrost temperatury ognia, wymaganej do wytopu surowca z rudy. Przy użyciu jedynie kościanych i żelaznych narzędzi Celtowie wytwarzali oryginalne ozdoby, zwijając cienkie druciki lub wykuwając na biżuterii misterne ornamenty.

Klasztory na wyspach

Do umocnienia dzieła chrystianizacji przyczynili się także irlandzcy mnisi, którzy pod przewodnictwem św. Kolumby założyli klasztor na niewielkiej wyspie ...:Iona:... przy zachodnim brzegu Szkocji. Z Iony pochodzi najprawdopodobniej ...:Księga z Kells:..., czyli Ewangeliarz z VIII lub IX wieku, bogato ilustrowany i zdobiony celtyckimi motywami. Kiedy w 635 r. klasztor odwiedził król Oswald z Northumbrii (ok. 605-641), poprosił mnichów, aby podjęli się ewangelizacji jego poddanych. Jednym z misjonarzy, którzy podjęli się tego zadania, był św. Aidan (zm. 651 r.). Około 635 r. założył on klasztor na Lindisfarne, wysepce położonej nieopodal północno-wschodniego wybrzeża Anglii. Stała się ona drugą "świętą wyspa", z której Ewangelia była głoszona wśród germańskich zdobywców kraju.